Հայկական ռադիոյի արխիվ

Ծնվել է Իրանի Համադան քաղաքի մոտ գտնվող Շավարին գյուղում: Միջնակարգ կրթությունը ստացել է Բաղդադի հայկական դպրոցում: 1936թ. վերադարձել է Թեհրան, որտեղ երգել է Նիկոլ Գալանդերյանի երգչախմբում: 1946-49թթ. սովորել է Երևանի Ռ.Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում: 1949-54թթ. եղել է Հայաստանի երգի-պարի պետական, 1954-2001թթ.` Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության ժողովրդական գործիքների անսամբլների մեներգիչ: 1982-2001թթ. դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում: 1961թ. արժանացել է Հայաստանի ժողովրդական արտիստի կոչման, 2001թ.՝ ՀՀ «Մովսես Խորենացի» մեդալի: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Սպիտակ քաղաքում: Սովորել է Երևանի Սայաթ-Նովայի անվ. երաժշտական դպրոցում, այնուհետև՝ Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում և զուգահեռ՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում, որն ավարտել է 1967թ.: 1986թ-ից դասավանդում է Երևանի Ա. Բաբաջանյանի անվան էստրադային և ջազային արվեստի պետական քոլեջում, 1990թ-ից` Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (1996թ-ից` պրոֆեսոր): 1961-92թթ. եղել է Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության պետական կոմիտեի ժողովրդական գործիքների անսամբլի մենակատար, 1996թ-ից` գեղարվեստական ղեկավար, 1992-96թթ.` «Աստղեր» անսամբլի գեղարվեստական ղեկավար և մենակատար: Արժանացել է բազմաթիվ պարգևների: 1999թ-ից Հայ երգարվեստի միության նախագահն է: 1978թ. արժանացել է Հայաստանի ժողովրդական արտիստի, 2015թ.՝ Երևանի Պատվավոր քաղաքացու կոչումներին: 1998թ. պարգևատրվել է ՀՀ «Մովսես Խորենացի», 2011թ.` ՀՀ «Մեսրոպ Մաշտոց», 2016թ.՝ ՀՀ «Պատվո Նշան» շքանշաններով:

Ծնվել է Երևանում: 1961թ. ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ջութակի, 1967թ.` ստեղծագործական բաժինները: 1962-65թթ.՝ Հայաստանի Պետական էստրադային նվագախմբի երաժշտական ղեկավար և 2-րդ դիրիժոր: 1970-72թթ.՝ Հայաստանի կոմպոզիտորների միության պատասխանատու քարտուղար: 1972-85թթ.՝ Հայաստանի Հեռուստառադիոպետկոմի էստրադային-սիմֆոնիկ նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր: 1990-91թթ.՝ Հայաստանի երաժշտական ֆոնդի նախագահ: 1991-95թթ.՝ Հայաստանի Թ.Ալթունյանի անվ. Երգի-պարի Պետական համույթի գեղարվեստական ղեկավար: Երիտասարդ կոմպոզիտորների Համամիութենական մրցույթների դափնեկիր (1969, 1971): Ռուսաստանի Հայերի միության մրցանակի դափնեկիր (2010 ): 1982թ. արժանացել է Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործչի, 2012թ.` Հայաստանի ժողովրդական արտիստի կոչման, 2015թ.` Երևանի քաղաքապետարանի ոսկե մեդալի:

Ծնվել է Երևանում: Ավարտել է Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանը՝ Հ.Մուսինյանի դասարանը, ապա հրավիրվել ռադիոյի ժողովրդական նվագարանների անսամբլ, հանդես եկել Արամ Մերանգուլյանի գլխավորած անսամբլում՝ կատարելով հայ աշուղական, ժողովրդական երգեր։ 1944 թվականից եղել է հեռուստատեսության և ռադիոյի ժողովրդական գործիքների անսամբլի մենակատար։ Երգչուհու ստեղծագործության մեջ առաջնային տեղ են գրավել Սայաթ-Նովայի ստեղծագործությունները, երգել է Ֆարհադի, Միսկին Բուրջիի, Ջիվանու, Շերամի, Հավասու երգերը։ Համերգներով հանդես է եկել ԱՊՀ քաղաքներում, արտասահմանյան հայաբնակ վայրերում։ 1959թ. Օֆելյա Համբարձումյանին շնորհվել է Հայաստանի ժողովրդական արտիստի կոչում, 1956թ. արժանացել է «Պատվո Նշան», 1985թ.՝ «Աշխատանքային Կարմիր դրոշի», 2011թ.՝ ՀՀ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանների: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Սևան քաղաքում: 1948թ. տեղափոխվել է Երևան: Ավարտել է Երևանի Ռ.Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանի դաշնամուրի բաժինը: 1963-68թթ. սովորել է Երևանի Կոմիտասի անվ. պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրի բաժնում: Ուսմանը զուգահեռ երգել է երիտասարդական էստրադային նվագախմբերում: 1968թ-ից աշխատել է Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության էստրադային սիմֆոնիկ նվագախմբում որպես մեներգչուհի: 2001թ. արժանացել է ՀՀ «Մովսես Խորենացի» մեդալի, 2008թ.` Մոսկվայի «Կարոտ» միջազգային հայկական փառատոնի ոսկե մեդալի, 2011թ.` ՀՀ ԱԺ Պատվո մեդալի: 1977թ. արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր, 2006թ.՝ ժողովրդական արտիստի կոչման, 2016թ.՝ «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալով:

Ծնվել է Թիֆլիսում։ 1901-13 թթ. սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում։ 13 տարեկանից մեներգել է դպրոցի երգչախմբում։ Տալյանի առաջին մենահամերգները տեղի են ունեցել 1911թ. (Շուլավեր) և 1912թ. (Թիֆլիս)։ Ստեղծել է «Հայ աշուղներ» ազգագրական անսամբլը։ 1932-33թթ. մասնակցել է նաև Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի հիմնադրմանը։ 1938 թ. կազմակերպել է գուսանական երգի նոր անսամբլ, որը կոչվել է Սայաթ-Նովայի անունով։ 1942 թ. նրա ջանքերով ստեղծված երաժշտական կատակերգության թատերախումբը բեմադրել է առաջին երաժշտական կատակերգությունները։ Արժանացել է ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչմանը, ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի։ Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Մոսկվայում: 1933թ. ավարտել է Մոսկվայի Գնեսինների անվան երաժշտական ուսումնարանը, 1957թ.` Մոսկվայի Գնեսինների անվան երաժշտական մանկավարժական ինստիտուտը (այժմ՝ ՌԴ երաժշտական ակադեմիա): 1941թ. ընդունվել է Երևանի Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի թատրոն: 1944թ. տեղափոխվել է Մոսկվա: Եղել է Համամիութենական ռադիոյի և հեռուստատեսության, 1959թ-ից` Մոսկվայի ֆիլհարմոնիայի մենակատար: 1972թ-ից դասավանդել է Մոսկվայի Գնեսինների անվան երաժշտական ակադեմիայում (1983թ-ից` պրոֆեսոր): 1977թ-ից Ռուսաստանի թատերական գործիչների միության անդամ: 1951թ. պարգևատրվել է ԽՍՀՄ Պետական, 1966թ.` Լենինյան մրցանակներով: 1952թ. արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր, 1955թ.` Հայաստանի, 1956թ.` Ռուսաստանի, 1990թ.` ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչման: Մահացել է Մոսկվայում:

Ծնվել է Լենինականում (այժմ` Գյումրի): Միջնակարգ կրթությունը ստացել է տեղի Օլգինյան գիմնազիայում: 1942թ. ընդունվել է Լենինականի երաժշտական ուսումնարանի վոկալի բաժին: 1945թ. տեղափոխվել է Երևան: 1945-48թթ. սովորել է Երևանի Ռ.Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանի, 1949-51թթ.՝ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի վոկալ բաժիններում: Դասավանդել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում (պրոֆեսոր): 1947-50թթ. աշխատել է Թաթուլ Ալթունյանի նորակազմ կապելլայում: Արժանացել է մի շարք մրցանակների, պատվոգրերի: Համերգներով հանդես է եկել աշխարհի տարբեր քաղաքներում: 1982թ. Վարդուհի Խաչատրյանին շնորհվել է Հայաստանի ժողովրդական արտիստի կոչումը: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Երևանում։ Իր առաջին երաժշտական ստեղծագործությունը գրել է 9 տարեկան հասակում։ 1929թ-ին ընդունվել է Երևանի պետական կոնսերվատորիային կից երաժշտական դպրոց, որն ավարտելուց հետո սովորում է կոնսերվատորիայում։ 1938թ-ն մեկնում է Մոսկվա և ընդունվում Գնեսինների անվան երաժշտական քոլեջ։ 1948թ-ից ուսումը շարունակում է Պ. Ի. Չայկովսկու անվան Մոսկվայի կոնսերվատորիայի դաշնամուրի բաժնում։ 1950-1956թթ. դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում։ 1956թ-ից ապրել և աշխատել է Մոսկվայում։ 1960թ.-ին արժանացել է Հայաստանի, 1971թ-ից` Խորհրդային Միության ժողովրդական արտիստի կոչման: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Թեհրանում: 14 տարեկան հասակից սովորել է կիթառ նվագել: Դպրոցում ուսման տարիներին ունեցել է երաժշտական խումբ, որի հետ համերգներով շրջագայել է Իրանի տարբեր քաղաքներում: Երգի ուսուցիչն եղել է դրամատիկ տենոր Արամ Սարգսյանը: 1963թ. տեղափոխվել է Հայաստան: 23 տարի աշխատել է Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության էստրադային սիմֆոնիկ նվագախմբում որպես մեներգիչ, իսկ 5 տարի` Կոնստանտին Օրբելյանի ղեկավարած Հայաստանի պետական էստրադային նվագախմբի հետ: 1990թ. տեղափոխվել է ԱՄՆ, որտեղ սկսել է նվագել ակումբներում և զուգահեռ զբաղվել տպագրությամբ` հայկական դպրոցների համար գրքեր տպագրելով:

Ծնվել է Սոչիում: Ավարտել է Մոսկվայի Պ.Չայկովսկու անվ. պետական կոնսերվատորիան և Թատերական արվեստի պետական ինստիտուտի վոկալ բաժինը: Որից հետո աշխատանքի է անցել Կրասնոդարի օպերետային թատրոնում, ապա` Մոսկվայում որպես «Մոսկոնցերտ» միավորման մենակատար: 1972թ. տեղափոխվել է Երևան և ընդունվել Հայաստանի ռադիոյի էստրադային սիմֆոնիկ նվագախումբ որպես մեներգիչ: Հանդես է եկել որպես «Հայհամերգ» միավորման մեներգիչ: 1990-ականների սկզբին տեղափոխվել է ԱՄՆ: 1979թ. արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր արտիստի կոչման: 2001թ. կրկին վերադարձել է Երևան: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Ախալցխա քաղաքում: 1952թ. Լուսինե Զաքարյանը տեղափոխվել է Երևան և հաճախել Ռ.Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարան: 1957-62թթ. սովորել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի վոկալի բաժնում: 1965թ-ից եղել է Հայֆիլհարմոնիայի, 1970-83թթ.՝ Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության սիմֆոնիկ նվագախմբի մեներգչուհի: Այդ տարիներին երգել է նաև Էջմիածնում` հայկական առաքելական եկեղեցու երգչախմբում: Դեռևս սովետական տարիներին, երբ արգելվում էին բազմաթիվ երաժշտական ոճեր, ինչպես նաև հոգևոր երաժշտությունը, նա համարձակություն է ունեցել հայկական հոգևոր երաժշտությունը բարձրացնել բեմ: Շնորհիվ հոգեթով ձայնի, երգչուհու ձայնագրությունները մտել են համաշխարհային երաժշտության ձայնադարան: Հրաշալի և անթերի է կատարել Կոմիտասի հոգևոր երգերը, հայ ժողովրդական այլ երգեր, տաղեր և շարականներ: Համերգային շրջագայություններով եղել է աշխարհի բազմաթիվ երկրներում, պարբերաբար համերգներ է տվել հայազգի աշխարհահռչակ երգեհոնահար Պերճ Ժամկոչյանի հետ: Նրա համար է կոմպոզիտոր Առնո Բաբաջանյանը գրել իր «Ոկալիզը»: Նրան բանաստեղծություններ են ձոնել Սիլվա Կապուտիկյանը, Վահագն Դավթյանը, Պարույր Սևակը, այլազգի բանաստեղծներ: 1967թ. արժանացել է Հայաստանի կոմերիտմիության մրցանակի, 1972թ.՝ Հայաստանի ժողովրդական արտիստի կոչման: Մահացել է Երևանում, թաղված է Էջմիածնի Սբ. Գայանե եկեղեցու բակի գերեզմանատանը:

Ծնվել է Կիրովականում (այժմ` Վանաձոր): 1955-59թթ. սովորել է Երևանի Ռ.Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում, 1959-62թթ.` Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի վոկալ բաժնում` Տաթևիկ Սազանդարյանի դասարանում: 1961թ. ուսումը շարունակել է Մոսկվայի Մեծ թատրոնին կից ստուդիայում: 1961-66թթ. եղել է Հայաստանի էստրադային նվագախմբի մեներգչուհի: 1966-96թթ. աշխատել է Հայաստանի ռադիոպետկոմի էստրադային սիմֆոնիկ նվագախմբում՝ որպես մեներգչուհի: 1966թ. արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր արտիստի կոչման, 2001թ.` ՀՀ «Մովսես Խորենացի» մեդալի: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Լենինականում (այժմ՝ Գյումրի): Սովորել է Երևանի Ռ.Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում: 1960թ. ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ստեղծագործական բաժինը: 1950թ-ից աշխատել է Ռ.Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում` քանոնի դասատու: 1957թ. նրա ղեկավարած քանոնահարների անսամբլը Մոսկվայի համաշխարհային փառատոնում շահել է 3-րդ մրցանակ: 1958-72թթ.` երաժշտական ղեկավար Հայաստանի պարի պետական անսամբլում: 1972-78թթ. եղել է Հայաստանի Թ.Ալթունյանի անվան երգի-պարի անսամբլի գեղարվեստական ղեկավարը: 1972-86թթ. դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (1986թ-ից` պրոֆեսոր): 1961թ. արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր արտիստի, 1965թ.՝ Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործչի, 1984թ.՝ Հայաստանի ժողովրդական արտիստի կոչման, 1985թ.` ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի դափնեկիր: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Խերսոնում (Ուկրաինա): 1934 թ-ին Ֆլորա Խորենյանը ընտանիքով տեղափոխվել է Խուլո գյուղ (Վրաստան): Հաճախել է Խուլոյի միջնակարգ վրացական դպրոցը և 4-րդ դասարանից սկսած մասնակցել է դպրոցական ինքնագործունեությանը, զանազան օլիմպիադաների, բազմիցս արժանանալով խրախուսանքի և նաև ոսկե մեդալի: Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին դպրոցական աղջիկը այցելում էր սահմանապահ զորամասեր՝ հանդես գալիս համերգներով, խնամում զինվորներին, կատարում սանիտարական աշխատանք: 1945 թ-ին երաժշտական մրցույթի ժամանակ վոկալի դասախոսները նկատում են աղջկա երաժշտական ձիրքն և հորդորում նրան ստանալ կրթություն: Որպես շնորհալի աշակերտ Ֆլորա Խորենյանը գործուղվում է Թբիլիսիի կոնսերվատորիային կից գործող երաժշտական դպրոց: 1948 թ-ին նա ընդունվում է Թբիլիսիի պետական կոնսերվատորիայի տեսական բաժնի երգչախմբային դիրիժորության ֆակուլտետ: 1950 թ-ին Թբիլիսիից տեղափոխվել է Երևան: Երկու տարի անց ընդունվել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայի վոկալ բաժին Թամար Շահնազարյանի դասարան: Ավարտելով կոնսերվատորիան ստացել է օպերային մեներգչուհու որակավորում: Աշխատանքի է անցել Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոն՝ որպես մեներգչուհի, միաժամանակ՝ Արամ Մերանգուլյանի անվան ժողովրդական գործիքների անսամբլի մենակատար: 1957 թ-ին՝ Հայաստանի երիտասարդական փառատոնի դափնեկիր: 1954 թ-ից՝ Կոմպոզիտորների միության պրոպագանդայի բյուրոյի անդամ: Ֆլորա Խորենյանը համերգներով շրջագայել է Թուրքիա, Եգիպտոս, Ռումինիա, Հունաստան, Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Կանադա, ԽՍՀՄ-ի տարբեր քաղաքներ: 1974 թ-ին Ֆլորա Խորենյանը արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր արտիստի կոչման: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Երևանում: 1945թ. ավարտել է Մոսկվայի Պ.Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիան: 1948թ-ից դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում, որտեղ 1968թ-ից եղել է ամբիոնի վարիչ (1972թ-ից՝ պրոֆեսոր): 1954թ. ստացել է արվեստագիտության թեկնածուի գիտական աստիճան: Հանդես է եկել մենահամերգներով և սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ: Նրա նվագացանկում եղել է Կոմիտասի, Ա.Խաչատրյանի, Ա.Բաբաջանյանի, ռուս և արևմտաեվրոպական կոմպոզիտորների երկեր: 1973թ. արժանացել է Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործչի կոչման: Մահացել է Երևանում:

Ծնվել է Երևանում: 1973թ. ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի օպերային և սիմֆոնիկ դիրիժորության բաժինը: 1974-90թթ. եղել է Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժորը: 1986-87թթ կատարելագործվել է Վիեննայի երաժշտական ակադեմիայի ասպիրանտուրայում: 1991թ. նշանակվել է Երևանի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժոր, իսկ 1995թ. ֆիլհարմոնիկ երգչախմբի ղեկավար և դիրիժոր: Դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայի օպերային պատրաստման ամբիոնում (դոցենտ): 2004թ. նշանակվել է Արցախի պետական կամերային նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր: 2009թ. արժանացել է Արցախի վաստակավոր արտիստի կոչման:

Ծնվել է Անատոլիայի (Թուրքիա) Կուտինա (Քյոթահիա) քաղաքում։ Յոթ տարեկանում ընդունվել է տեղի տարրական դպրոցը, որն ավարտելուց հետո հայրը նրան ուղարկեց Բրուսա՝ ուսումը շարունակելու: Սակայն դա չհաջողվեց հոր մահվան պատճառով, և չորս ամիս անց նա տուն դարձավ (11 տարեկան էր)... Նա հիանալի երգում էր և Կուտինայում նրան անվանում էին «թափառական փոքրիկ երգիչ»։ 1881թ-ին Կուտինայի վանահայր Գ.Դերձակյանը պետք է մեկներ Էջմիածին՝ եպիսկոպոս ձեռնադրվելու և իր հետ մի ձայնեղ որբ տղա պետք է տաներ՝ Էջմիածնի հոգևոր ճեմարանում ուսանելու։ Ընտրվեց տասներկուամյա Սողոմոնը։ Գևորգ Դ. կաթողիկոսի ողջույնին պատասխանում է. «Ես հայերեն չեմ խոսում, եթե ուզում եք՝ կերգեմ»։ Եվ իր գեղեցիկ սոպրանոյով երգում է հայերեն շարական՝ առանց որևէ բառ հասկանալու։ 1890թ-ին ձեռնադրվել է սարկավագ։ 1893-ին ավարտել է ճեմարանը, ապա նրան շնորհվել է աբեղայի աստիճան և տրվել 7-րդ դարի նշանավոր բանաստեղծ, շարականների հեղինակ Կոմիտաս կաթողիկոսի անունը։ Ճեմարանում Կոմիտասը նշանակվեց երաժշտության ուսուցիչ։ 1895թ-ին Կոմիտասն օծվում է վարդապետի հոգևոր աստիճանով: Մեկնում է Թիֆլիս՝ երաժշտական ուսումնարանում սովորելու, հանդիպելով Մակար Եկմալյանին՝ փոխում է իր մտադրությունը և վերջինիս մոտ ուսումնասիրում ու յուրացնում հարմոնիայի դասընթացը: Այնուհետև մեկնում է Բեռլին՝ ուսանելու մեծահարուստ Ալեքսանդր Մանթաշյանի հովանավորությամբ: Կոմիտասն ընդունվում է պրոֆեսոր Ռիխարդ Շմիդտի մասնավոր կոնսերվատորիան և պարապմունքներին զուգընթաց հաճախում է Բեռլինի Կայսերական համալսարանի փիլիսոփայության, գեղագիտության, ընդհանուր և երաժշտության պատմության դասախոսություններին: Միջազգային երաժշտական ընկերության հրավերով նա դասախոսություն է կարդում՝ նվիրված հայ եկեղեցական և աշխարհիկ երաժշտությանը, այն համեմատելով թուրքական, արաբական, քրդական երաժշտության հետ: 1899թ. սեպտեմբերին Կոմիտասը վերադառնում է: Ստեղծում է ոչ մեծ նվագախումբ, բարձր վարպետության հասցնում երգչախմբի կատարողական մակարդակը: Նա շրջում է Հայաստանի շատ վայրեր՝ գրի առնելով հազարավոր հայկական, քրդական, պարսկական և թուրքական ժողովրդական մեղեդիներ, կատարում երգերի մշակումներ, զբաղվում է նաև գիտա-հետազոտական աշխատանքով. ուսումնասիրում է հայ ժողովրդական և հոգևոր մեղեդիները, աշխատում հայկական խազերի վերծանման վրա, ձայնեղանակների տեսությամբ: Աշխարհի տարբեր երկրներում հանդես է գալիս որպես հայ երաժշտության կատարող և պրոպագանդիստ: Կոմպոզիտորը սկսում է խորհել նաև երաժշտական խոշոր, մոնումենտալ ձևերի մասին: Մտադրվում է ստեղծել «Սասնա ծռեր» երաժշտական էպոսը և շարունակում է իր աշխատանքը «Անուշ» օպերայի վրա, որը սկսել էր գրել 1904-ից: Նա իր ուշադրությունը բևեռում է ժողովրդական երաժշտական ստեղծագործության հետ կապված թեմաների վրա, բացահայտում է ժողովրդական երգերի բովանդակությունը: Իհարկե՛, կոմպոզիտորի աշխարհայացքի նմանօրինակ հիմքերը պետք է հանգեցնեին եկեղեցու և Կոմիտասի միջև անխուսափելի կոնֆլիկտի: Աստիճանաբար, եկեղեցու նոր ղեկավարների անտարբերությունը, վանական միաբանության հետադեմ խավի թշնամական վերաբերմունքը, բամբասանքներն ու զրպարտանքն ավելի մեծացան և թունավորեցին կոմպոզիտորի կյանքը: Կոնֆլիկտն այնքան է խորանում, որ Կոմիտասը մի աղերսագին գրավոր դիմում է հղում կաթողիկոսին՝ թախանձելով իրեն ազատ արձակել, թույլ տալ հանգիստ ապրել և ստեղծագործել։ Այս դիմումն անհետևանք է մնում, և սկսվում է ավելի անսքող հալածանք Կոմիտասի նկատմամբ: 1910թ-ին Կոմիտասը թողնում է Էջմիածինը ու մեկնում Կ.Պոլիս: Նա կարծում էր, թե Պոլսում կարող էր գտնել այնպիսի միջավայր, որը կհասկանար իրեն, կպաշտպաներ և կխրախուսեր իր գործունեությունը, այստեղ նա կկարողանար իրականացնել իր իղձերը: Կոմիտասը ցանկանում էր ստեղծել ազգային երաժշտանոց, որի հետ էր կապում հարազատ ժողովրդի երաժշտության հետագա բախտը: Սակայն կոմպոզիտորին չի հաջողվում այս, ինչպես և շատ այլ ձեռնարկումներ իրագործել։ Նրա բոլոր նվիրական մտահղացումներն հանդիպում են տիրող իշխանությունների անտարբերությանն ու խորտակվում: Պոլսում Կոմիտասը կազմակերպեց երեք հարյուր հոգանոց խառը երգչախումբ՝ անվանելով այն «Գուսան»: Կոմիտասը հաճախ իր ժամանակն անց էր կացնում ուղևորությունների մեջ՝ հանդես գալով զեկուցումներով ու դասախոսություններով, իր կազմակերպած համերգներում ելույթ ունենալով որպես մեներգիչ ու խմբավար: Կոմպոզիտորը հիանալի կերպով տիրապետում էր սրինգին և դաշնամուրին։ Նա օժտված էր իր ունկնդիրներին հուզելու և համոզելու մեծ ուժով: 1906թ-ին մի համերգից հետո ֆրանսիացի նշանավոր կոմպոզիտոր Կլոդ Դեբյուսին հուզված բացականչել էր. «Հանճարեղ հայր Կոմիտաս, Ձեր երաժշտական հանճարին առջև կխոնարհիմ»: Պոլսում նույնպես Կոմիտասը չգտավ անշահախնդիր համախոհներ, որոնք կօգնեին իր ծրագրերն իրագործելու։ Դեռ ավելին. եթե Էջմիածնում նա իր հարազատ ժողովրդի հետ էր, մոտ էր նրա կենցաղին ու արվեստին, Պոլսում զրկված էր նաև դրանից։ Այդուհանդերձ, նա շարունակում է իր լարված աշխատանքը։ Կոմիտասն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում հոգևոր գործերի ստեղծմանը։ Այս բնագավառում նրա գլուխգործոցը Պատարագն է՝ գրված արական երգչախմբի համար։ Կոմպոզիտորը կարևոր նշանակություն է տալիս նաև երաժշտագիտական գործունեությանը։ Փարիզում Միջազգային երաժշտական ընկերության համաժողովում նա կարդում է երկու զեկուցում՝ «Հայ ժողովրդական երաժշտություն» և «Հայ հոգևոր երաժշտության մեջ հին և նոր նոտագրության մասին» թեմաներով, որոնք մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում համաժողովի մասնակիցների շրջանում։ Կոմիտասին առաջարկվում է կարդալ նաև չնախատեսված զեկուցում՝ «Հայ երաժշտության ժամանակի, կշռի, շեշտավորության և տաղաչափության մասին» թեմայով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին երիտթուրքերի կառավարությունը սկսեց իրագործել հայ ժողովրդի մի հատվածի դաժան և անմարդկային բնաջնջման իր հրեշավոր ծրագիրը։ 1915թ-ի ապրիլին մի շարք նշանավոր հայ գրողների, հրապարակախոսների, բժիշկների, իրավաբանների հետ մեկտեղ ձերբակալվեց նաև Կոմիտասը։ Խոշտանգումներով ուղեկցվող բանտարկությունից հետո նա աքսորվեց Անատոլիայի խորքերը, ականատես դարձավ հայ ժողովրդի անգութ բնաջնջմանը։ Ու թեև ազդեցիկ անձանց միջնորդությամբ Կոմիտասը վերադարձավ Պոլիս, բայց վերապրած սարսափներն անջնջելի հետք թողեցին նրա հոգեկան աշխարհի վրա։ Կոմիտասն առանձնացավ արտաքին աշխարհից, փակվեց միայն իր մռայլ ու ծանր խոհերի մեջ՝ ընկճված և մելամաղձոտ։ 1916թ-ին նրան տեղափոխեցին հոգեբուժարան։ Իր վերջին ապաստանը գտավ Փարիզի Վիլ-Ժուիֆ արվարձանի հիվանդանոցում՝ անցկացնելով այնտեղ գրեթե քսան տարի։ Այստեղ էլ ընդհատվեց մեծն Կոմիտասի կյանքը։ 1936թ-ի գարնանը նրա աճյունը տեղափոխվեց Հայաստան և հողին հանձնվեց Երևանում՝ մշակույթի գործիչների պանթեոնում։

Ծնվել է Երևանում: 1944-56թթ. սովորել է Երևանի Պ.Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցում: 1961թ. ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի Գեորգի Սարաջյանի դաշնամուրային դասարանը, 1970թ.` Էդվարդ Միրզոյանի կոմպոզիտորական դասարանը: 1956-60թթ. նվագել է Հայաստանի պետական ռադիոկոմիտեի կվինտետում: 1961-63թթ. ղեկավարել է «Մոսկվա» կինոթատրոնի նվագախումբը: 1966-72թթ. եղել է Հայաստանի պետական ռադիոյի և հեռուստատեսության էստրադային անսամբլի գեղարվեստական ղեկավարը: 1971-74թթ. դասավանդել է Խ.Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի արվեստի ֆակուլտետում: 1974-89թթ. եղել է Հայաստանի կոմպոզիտորների տան գեղարվեստական ղեկավարը: 1990թ-ից հանդիսանում է Հայաստանի hանրային ռադիոյի և հեռուստատեսության էստրադային սիմֆոնիկ նվագախմբի խմբավարն ու խորհրդատուն: Դասավանդում է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ջազ-էստրադային ֆակուլտետում (1997թ-ից` պրոֆեսոր): 1990թ. արժանացել է Հայաստանի մշակույթի վաստակավոր գործչի, 2007թ.՝ Երևանի Պատվավոր քաղաքացու, 2011թ.՝ Հայաստանի ժողովրդական արտիստի կոչման:

Ծնվել է Հայաստանի Լճաշեն (այժմ՝ ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ) գյուղում: Եղել է Հայաստանի Ա.Մերանգուլյանի անվան ժողովրդական գործիքների անսամբլի մենակատար: Կատարել է Կոմիտասի, Սայաթ-Նովայի, Նաղաշ Հովնաթանի, Ջիվանու, գուսաններ Շերամի, Հավասու, Աշոտի, Շահենի երկերից: Երգացանկից հայտնի են այնպիսի հայկական ժողովրդական և գուսանական կատարումներ, ինչպիսիք են՝ «Ղարաբաղ», «Հուշարձաններ», «Հորովել», «Դուն էն գլխեն», «Վայ գիդի բլբուլս», «Ձկնորսի երգը», «Աննման տարազով», «Հայոց աղջիկներ», «Հեյ նավավար», «Ձախորդ օրերը» և այլն: Համերգային շրջագայություններ է ունեցել բազմաթիվ երկրներում, որտեղ ներկայացրել է հայ երգը: 1978թ. արժանացել է Հայաստանի վաստակավոր արտիստի կոչման: Մահացել է Երևանում:

Էգիդե Ջմոն (ծնվ. 1932) քուրդ գործիքավորող երաժիշտ էր, ծնվել է Հայաստանի Արմավիրի շրջանի Արդաշիր գյուղում, նրա ընտանիքը գաղթել էր Վանից։ Երբ 1955 թվականին բացվեց Հայաստանի պետական ռադիոյի քրդական բաժինը, նա դարձավ դրա առաջին գործիքավորողը և, իր իսկ խոսքով, 37 տարի աշխատել է Երևանի ռադիոյում՝ նվագելով բլուր, ֆիք և մեյ։ 1967 թվականին ավարտել է Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանը և հայտնի դարձավ «Միրե Բլուրե» («Սրինգի իշխան») անվամբ։ Նրա ձայնագրությունները պահպանվում են Հայաստանի Հանրային ռադիոյի արխիվում։

Ծնվել է Եգիպտոսի մայրաքաղաք Կահիրեում: Երաժշտական կրթությունն ստացել է Կահիրեի երաժշտական ակադեմիայում, ապա սովորել է Է.Ֆելդմանի և Վ.Կարրոյի մոտ: Գոհար Գասպարյանին (Գոհար Խաչատրյան) անվանել են նաև «հայկական սոխակ»: 1940 թ-ից ելույթներ է ունեցել Կահիրեում: 1948 թ. տեղափոխվել է Հայաստան: 1949 թ-ից եղել է Երևանի Ա.Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի մեներգչուհի: 1964 թ-ից դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (1973թ-ից՝ պրոֆեսոր): Նրան հատուկ է եղել կատարվող ստեղծագործությունների գաղափարական-գեղարվեստական բովանդակության խոր դրսևորումն ու համոզիչ իմաստավորումը: Համերգներով հանդես է եկել ԽՍՀՄ քաղաքներում, Իրանում, Ճապոնիայում, Եգիպտոսում, Հարավային Ամերիկայի երկրներում, ԱՄՆ-ում, Անգլիայում և այլուր: Ընտրվել է Հայաստանի Գերագույն սովետի 5-րդ, ԽՍՀՄ Գերագույն սովետի 7-րդ և 8-րդ գումարումների դեպուտատ: 1953թ. արժանացել է Հայաստանի, 1956թ.` ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի, 1984թ.` Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի և Երևանի պատվավոր քաղաքացու կոչման, 1996թ.՝ ՀՀ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանի: Մահացել է Երևանում, թաղված է Երևանի Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնում:

Ծնվել է Ռիգայում: 1971թ. ավարտել է Մոսկվայի Պ.Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիան` Յուրի Յանկելևիչի դասարանը: Ավարտել է կոնսերվատորիայի ասպիրանտուրան՝ Լեոնիդ Կոգանի ղեկավարությամբ: 1971-96թթ. դասավանդել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (պրոֆեսոր): 1983-96թթ. եղել է Հայաստանի պետական կամերային նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավարը: 1996թ. տեղափոխվել է Ռուսաստան: 2000թ-ից Մոսկվայի Բորոդինի անվան քառյակի ղեկավարն է և առաջին ջութակահարը: 1980թ. արժանացել է Հայաստանի ժողովրդական արտիստի կոչման, 1988թ.` ՀՀ Պետական մրցանակի, 2001թ.` ՌԴ Պետական մրցանակի: 1996թ. պարգևատրվել է ՀՀ «Մովսես Խորենացի» շքանշանով, 2012թ.՝ ՀՀ մշակույթի նախարարության ոսկե մեդալով: